धम्मचक्र प्रवर्तन दिन : केवळ इतिहासाचे स्मरण नाही, तर माणूस म्हणून जगण्याची जाणीव!

१४ ऑक्टोबर १९५६…
नागपूरची दीक्षाभूमी…
लाखो लोकांच्या आयुष्याला नवी दिशा देणारा एक ऐतिहासिक क्षण!
काही दिवस इतिहासाच्या पानांवर उमटूनही थांबत नाहीत ते माणसांच्या विचारांमध्ये, स्वाभिमानामध्ये आणि जगण्याच्या पद्धतीमध्ये बदल घडवतात. धम्मचक्र प्रवर्तन दिन हा असाच एक दिवस आहे.
भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. त्यांच्यासोबत लाखो अनुयायांनीही बौद्ध धम्म स्वीकारला. हा केवळ धर्मांतराचा सोहळा नव्हता, तर शतकानुशतके अपमान, अस्पृश्यता आणि सामाजिक विषमतेचा सामना करणाऱ्या माणसांनी स्वाभिमानाने जगण्याच्या दिशेने टाकलेले ऐतिहासिक पाऊल होते.
कारण माणसाला केवळ जगण्याचा अधिकार पुरेसा नसतो; त्याला सन्मानाने जगण्याचाही अधिकार असतो.
ज्या समाजातील माणसांना सार्वजनिक विहिरीतून पाणी घेण्याचा, शिक्षणाचा, मंदिरात प्रवेशाचा आणि समानतेने वागणूक मिळण्याचा अधिकार नाकारला जात होता, त्या समाजाला केवळ सहानुभूती नको होती. त्यांना हवा होता समानतेचा अधिकार, स्वतःच्या अस्तित्वाची जाणीव आणि माणूस म्हणून जगण्याचा सन्मान.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी या वेदना केवळ पाहिल्या नव्हत्या, तर त्या स्वतः अनुभवल्या होत्या. त्यामुळे त्यांचा संघर्ष हा केवळ एका व्यक्तीच्या उन्नतीसाठी नव्हता; तो अशा समाजासाठी होता, ज्याला जन्माच्या आधारावर कमी लेखले जात होते.
त्यांनी शिक्षणाला परिवर्तनाचे साधन बनवले, संविधानाच्या माध्यमातून समान हक्कांची पायाभरणी केली आणि बौद्ध धम्म स्वीकारून समता, स्वातंत्र्य, बंधुता व मानवी प्रतिष्ठेचा मार्ग निवडला.
बाबासाहेबांनी माणसाला केवळ अन्यायाविरुद्ध उभे राहायला शिकवले नाही तर अन्याय करणाऱ्या व्यवस्थेपेक्षा अधिक न्याय्य समाज घडवण्याची दिशाही दिली.
आज आपण धम्मचक्र प्रवर्तन दिन साजरा करतो. दीक्षाभूमीवर नतमस्तक होतो, बाबासाहेबांना अभिवादन करतो, मिरवणुका काढतो, व्याख्याने ऐकतो आणि सामाजिक माध्यमांवर प्रेरणादायी संदेशही शेअर करतो.
हे सर्व महत्त्वाचे आहे. पण या सगळ्यानंतर एक प्रश्न स्वतःला विचारण्याची गरज आहे.
आपल्या वागण्यातून खरोखर समानता दिसते का?
आपण एखाद्या व्यक्तीला तिच्या जातीवरून, आर्थिक परिस्थितीवरून, शिक्षणावरून किंवा व्यवसायावरून कमी लेखत नाही ना? आपल्या घरात काम करणाऱ्या व्यक्तीशी आपण सन्मानाने बोलतो का? स्त्रीच्या स्वातंत्र्याचा आदर करतो का? एखाद्या गरीब विद्यार्थ्याला संधी मिळावी म्हणून मदतीचा हात पुढे करतो का? मतभेद असले तरी दुसऱ्या माणसाच्या अस्तित्वाचा आणि अधिकारांचा आदर करतो का? कारण बुद्धांच्या करुणेची शिकवण आणि बाबासाहेबांच्या समतेचा विचार आपल्या वागण्यात उतरला, तरच त्या विचारांचा खरा अर्थ समाजापर्यंत पोहोचेल.
धम्माची शिकवण केवळ अभिवादनापुरती मर्यादित राहू नये. ती आपल्या निर्णयांत, नात्यांत, व्यवहारांत आणि सामाजिक जबाबदारीत दिसायला हवी.

आज भारताने विज्ञान, तंत्रज्ञान, शिक्षण आणि अर्थव्यवस्थेच्या क्षेत्रात मोठी प्रगती केली आहे. संविधानाने प्रत्येक नागरिकाला समानतेचा आणि प्रतिष्ठेचा अधिकार दिला आहे. तरीही जातीय भेदभाव, सामाजिक विषमता, स्त्री-पुरुष असमानता आणि आर्थिक दुरीची आव्हाने पूर्णपणे संपलेली नाहीत.
काही मुलांना आजही परिस्थितीमुळे शिक्षण अर्धवट सोडावे लागते. काही माणसांना त्यांच्या जन्मामुळे किंवा सामाजिक ओळखीमुळे अपमान सहन करावा लागतो. काही ठिकाणी माणसाच्या कर्तृत्वापेक्षा त्याची जात किंवा आर्थिक स्थिती अधिक महत्त्वाची मानली जाते.
अशा वेळी धम्मचक्र प्रवर्तन दिन आपल्याला भूतकाळातील संघर्षाची आठवण करून देतोच; पण वर्तमानातील जबाबदारीही समजावतो.
समाज बदलला आहे पण समाजातील प्रत्येक माणसाला समान सन्मान मिळेपर्यंत परिवर्तनाचा प्रवास पूर्ण झालेला नाही.
हा प्रवास केवळ शासनाचा, कायद्याचा किंवा एखाद्या सामाजिक संघटनेचा नाही. तो प्रत्येक नागरिकाचा आहे. आपल्या एका वाक्याने कोणाचा अपमान होऊ शकतो, तर आपल्या एका कृतीने कोणाला आत्मविश्वासही मिळू शकतो. आपल्या हातात असलेली संधी दुसऱ्या व्यक्तीच्या आयुष्याला नवी दिशा देऊ शकते.
समाजपरिवर्तन नेहमी मोठ्या घोषणांमधूनच घडते असे नाही. कधी ते एखाद्या मुलाला शिक्षणासाठी मदत करण्यातून घडते, कधी अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यातून, तर कधी स्वतःच्या मनातील भेदभाव ओळखून तो दूर करण्यातून घडते.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे स्मरण करणे म्हणजे त्यांच्या छायाचित्राला हार घालणे एवढेच नाही. त्यांच्या विचारांशी प्रामाणिक राहणे, संविधानिक मूल्यांचा आदर करणे, शिक्षणाला महत्त्व देणे आणि दुर्बल घटकांच्या हक्कांसाठी संवेदनशील राहणे हीदेखील त्या स्मरणाचीच रूपे आहेत.
बाबासाहेबांनी दिलेला स्वाभिमानाचा संदेश कोणाविषयी द्वेष बाळगण्यासाठी नाही; तर कोणालाही जन्माच्या आधारावर कमी लेखले जाऊ नये, यासाठी आहे.
बुद्धांनी दाखवलेला करुणेचा मार्ग अन्याय सहन करण्यासाठी नाही; तर विवेक, प्रज्ञा आणि नैतिकतेच्या बळावर अधिक न्याय्य समाज निर्माण करण्यासाठी आहे.
आजच्या पिढीने या विचारांचा अर्थ समजून घेणे अधिक आवश्यक आहे. कारण इतिहासाची माहिती असणे महत्त्वाचे आहेच, पण त्या इतिहासातून वर्तमानासाठी योग्य दिशा घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
धम्मचक्र प्रवर्तन दिन आपल्याला सांगतो की परिवर्तनाची सुरुवात विचारातून होते; विचार कृतीत उतरला की समाज बदलू लागतो आणि समाज बदलण्याची जबाबदारी स्वीकारणारा प्रत्येक माणूस या परिवर्तनाचा एक भाग बनतो.
आज धम्मचक्र प्रवर्तन दिनानिमित्त आपण केवळ इतिहासाला अभिवादन करू नये; तर आपल्या वागण्यातून समता, आपल्या विचारांतून विवेक आणि आपल्या कृतीतून माणुसकी जिवंत ठेवण्याचा संकल्प करूया.
कारण शेवटी माणसाची खरी ओळख त्याच्या जन्माने ठरत नाही, तर तो दुसऱ्या माणसाशी कसा वागतो यावरून ठरते.
जय भीम! नमो बुद्धाय!

— धम्मचक्र प्रवर्तन दिनानिमित्त विशेष संपादकीय

-क्रांती शेलार, नाशिक