राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज : सामाजिक न्याय, समता आणि लोककल्याणाचे महान शिल्पकार

“राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज हे फक्त कोल्हापूर संस्थानचे राजे नव्हते, तर संपूर्ण देशासाठी सामाजिक न्याय, समता आणि लोककल्याणाचे आदर्श ठरले.” त्यांच्या कार्याचा प्रभाव केवळ एका संस्थानापुरता मर्यादित राहिला नाही, तर आधुनिक भारताच्या सामाजिक परिवर्तनाच्या प्रवाहाला दिशा देणारा ठरला.

२६ जून १८७४ रोजी जन्मलेल्या यशवंतराव जयसिंगराव घाटगे यांना पुढे कोल्हापूरच्या गादीवर दत्तक घेण्यात आले आणि त्यांचे नाव ‘शाहू’ ठेवण्यात आले. २ एप्रिल १८९४ रोजी त्यांनी राज्यकारभार स्वीकारला आणि पुढील २८ वर्षांत शिक्षण, सामाजिक न्याय, कृषी, उद्योग, कला आणि प्रशासन या सर्व क्षेत्रांत उल्लेखनीय सुधारणा घडवून आणल्या. त्यांच्या लोकाभिमुख कार्यामुळे १९२० मध्ये त्यांना ‘राजर्षी’ ही पदवी बहाल करण्यात आली.

शाहू महाराजांनी समाजातील वंचित, शोषित आणि मागासवर्गीय घटकांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी ऐतिहासिक निर्णय घेतले. २६ जुलै १९०२ रोजी त्यांनी प्रशासनात मागासवर्गीयांसाठी ५० टक्के आरक्षण लागू करून भारतात सामाजिक प्रतिनिधित्वाचा नवा अध्याय सुरू केला. त्यामुळे त्यांना भारतातील आरक्षण धोरणाचे अग्रदूत मानले जाते.

शिक्षण हा समाजपरिवर्तनाचा पाया आहे, या विचारावर त्यांचा ठाम विश्वास होता. म्हणूनच त्यांनी प्राथमिक शिक्षण मोफत आणि सक्तीचे केले. गरीब आणि ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी विविध समाजघटकांची वसतिगृहे उभारून शिक्षणाची दारे सर्वांसाठी खुली केली. शिक्षणापासून कोणीही वंचित राहू नये, हीच त्यांची भूमिका होती.

सामाजिक समतेसाठी त्यांनी अस्पृश्यता निर्मूलनाचे धाडसी प्रयत्न केले. आंतरजातीय विवाहांना प्रोत्साहन, देवदासी प्रथेविरोधातील उपाययोजना, महिलांच्या हक्कांचे संरक्षण आणि दुर्बल घटकांना सन्मानाने जगण्याची संधी देणारे अनेक निर्णय त्यांनी घेतले. त्यांच्या दृष्टीने राजा आणि सामान्य प्रजा यांच्यात कोणताही भेद नव्हता.

दुष्काळाच्या काळात त्यांनी सरकारी धान्यसाठे गरिबांसाठी खुले केले, रोजगारनिर्मितीची कामे सुरू केली आणि पिण्याच्या पाण्याच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या. शेतकऱ्यांच्या हितासाठी राधानगरी (लक्ष्मी तलाव) धरणाची पायाभरणी केली, तर व्यापार आणि उद्योगांना चालना देण्यासाठी शाहू स्पिनिंग अँड विव्हिंग मिल तसेच गूळ बाजारपेठ विकसित केली.

कला, क्रीडा आणि संस्कृतीलाही त्यांनी मोठा राजाश्रय दिला. कुस्तीला प्रोत्साहन देऊन त्यांनी कोल्हापूरला “कुस्तीची पंढरी” म्हणून ओळख मिळवून दिली. संगीत, नाटक आणि चित्रकलेच्या विकासासाठीही त्यांनी मोलाचे योगदान दिले.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाची क्षमता ओळखून शाहू महाराजांनी त्यांना विविध प्रकारे सहकार्य केले. त्यांच्या शिक्षणासाठी आणि ‘मूकनायक’सारख्या उपक्रमांसाठी आर्थिक मदत केली. समाजपरिवर्तनासाठी सक्षम नेतृत्व घडवण्याची त्यांची दूरदृष्टी यामधून दिसून येते.

६ मे १९२२ रोजी त्यांचे निधन झाले, परंतु त्यांनी रुजवलेले सामाजिक न्याय, समता आणि लोककल्याणाचे विचार आजही तितकेच प्रेरणादायी आहेत. संविधानिक मूल्ये, सर्वसमावेशक विकास आणि समान संधी यांची जपणूक करताना राजर्षी शाहू महाराजांचे कार्य आजही मार्गदर्शक ठरते.

राजर्षी शाहू महाराजांनी सत्ता उपभोगण्यापेक्षा समाज घडवण्याला प्राधान्य दिले. म्हणूनच इतिहास त्यांना केवळ एका संस्थानाचे शासक म्हणून नव्हे, तर “प्रजेचे राजे”, “लोककल्याणकारी राजे” आणि “सामाजिक न्यायाचे महान शिल्पकार” म्हणून सदैव स्मरणात ठेवतो.

राजर्षी छत्रपती शाहू महाराजांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!